Ali Rıza Avni
İnsanların ruh dünyasında tecelli eden bazı inançlar musiki içine de girmiştir. İşte size yazımda bahsedeceğim şey bunun en canlı bir örneğidir.
Gerek Batı gerekse Doğu musiki aleminde bir taraf uğursuzluğuna, diğer taraftan kutsallığına inanılmış bir makam vardır: “Çârgâh”.. Bu makamın Batı müziğindeki adı “Do Majör”dür. Musikinin esas dizisi olan bu “Çârgâh”, yani “Do Majör” makamında eserler icra edildikten sonra bazı afetler (sel-yangın-zelzele vs. gibi) vuku bulduğu en ciddi musiki tarihlerinde bile yazılmıştır.
Meselâ meşhur musiki tarihçisi J. Camberieu “Musiki Tarihi” isimli eserinin I. cildinin 18. sahifesinde şöyle bir olaydan bahsediyor:
Milâttan önce VI. asırda Çin hanedanından Ling adında bir büyük zat uzunca bir seyahate çıkmış. Bir gece Pou ırmağının kenarında konaklarken karanlıklar içinde udla çalınan çok güzel bir melodi işitir. Yanında bulunan musikici Kiue’ye notasını yazdırır. Birkaç gün sonra Pagon kralının kendisi şerefine verdiği ziyafette aynı parçanın okunmasını Kiue’den ister. Eser tam okunmaya başladığı sırada, ziyafette bulunanlardan biri:
– “Aman, aman” der. “Sakın bunu okumayınız. Çünkü uğursuzdur. Nerede okunsa orada mutlaka felâketler vuku bulur.”
Pagon kralı ya inanmadığından veya sarhoşluğun verdiği cesaretle devam edilmesini ister.
J. Camberieu‘nun Do majör tonda olabileceğini ısrarla belirttiği bu eserin okunmasından biraz sonra felâketler baş gösterir ve şiddetli rüzgârların arkasından memlekette kuraklık başlar; bu hal yıllarca devam eder. Kral ölür, krallık yıkılır.
Buraya hemen bir nokta koyarak belirtelim ki, aynı müzik, aynı eserinin 3. cildinin 186. sahifesinde o asırda Çin müziğinde Pentatonik (beş sesli) dizinin hakim olduğunu kaydetmekte, okunan eserin Do Majör makamında olamayacağını yine kendisi beyan etmektedir.
Batı’da ve daha ziyade Katolik kiliselerindeki dini eserler arasında bu makamda yazılmış parçaların az oluşu dikkati çekmektedir.
Çargah makamı kutsaldır
Bize gelince.. Çârgâh makamı kutsaldır. Fakat bunun yanı sıra pek tekin sayılmaz. Rivayet şudur ki, Peygamber Efendimiz Kur’an okurken daha çoğu bu makamı kullanırmış. Bazı eserlerin dışında Çârgâh makamını kullanmak kutsiyete tecavüz imiş ve uğursuzluk getirirmiş. Ne zaman bu kaideye aykırı hareket edilirse muhakkak bir felâket gelirmiş ilh..
Bu inancın bugün bile ve hatta çok aydın tanıdığım musikişinas dostlarım arasında dahi halen yaşamakta olduğunu belirtmeden geçemiyeceğim.
Çârgâh makamına kutsallık ve uğursuzluk isnat etmek yanlışlığı aşikârdır. Çünkü bu makamda bestelenmiş yüzlerce eser hem Batı’da hem de bizde ve hele halk musikimizde o kadar sık icra edilmektedir ki, eğer yukarıdaki inanca iştirak etmek icap etseydi yeryüzünün altüst olması ve şimdiye kadar mamur bir köşe kalmaması gerekirdi.
Peygamber Efendimizin Çârgâh makamından Kur’an okuması rivayeti hiç bir tarihi vesikaya dayanmadığı gibi, bir hakikat nazarıyla bakılsa bile bu makamın tekin sayılmayışı izah edilmiş olmaz.
Dini musiki repertuarımızın en büyük eserlerinden sayılan Osman Dede‘nin Âyîn-i Şerîfi ile Dede Efendi‘ye atfolunan Mâhûr Kâr-ı Nâtık’ta Çârgâh makamındaki pasajlarda bu makamın, Çârgâh perdesinde kalan Sabâ şeklinde oluşu birçok musikişinaslarımızın yanlış kanaatlerini kuvvetlendirmektedir.
Bir de şu hususu belirtmek lâzımdır: Aynı makamın Fa, Sol perdelerine göçürülmesiyle (şeddi ile) meydana gelen iki makam daha var: Acemaşiran (Fa majör) ve Mâhûr.. Çârgâh makamı ile bunların arasında esas itibariyle ne gibi bir fark vardır ki bunlar uğursuz sayılmıyor da, Çârgâh uğursuz veya kutsal sayılıyor.
Üstelik, diapozon La’sı ile çok sıhhatli düzenlenmemiş ölçülmemiş bir sesin Do’su ile Fa’sı arasındaki kıymet izafî olacağına göre, yukarıda belirttiğim inançların gerçek değerinin ne olabileceğini, aklı selim sahiplerinin iz’anına bırakıyoruz.
Avni, A. R. (1963, Kasım 11). Musiki / Hem kutsal hem de uğursuz bir makam. Yeni Asır, s. 7.
Gazete kupürlerine ulaşmamız konusunda desteklerini esirgemeyen Sevgili Âkif Genç‘e sonsuz teşekkürler…
hakancevher.com 