Ali Rıza Avni
Musikide sesleri yazmak için kullanılan işaretlere “Nota” denir. Ta ilk zamanlardan beri insanlar, musiki seslerini tesbit etmek için çeşitli işaretler, harfler kullanmışlardır. Bundan dört bin yıl önce Sümer Türkleri kullandıkları çivi yazısındaki işaretlerle sesleri göstermeye muvaffak olmuşlardır.
Türk musikisinde şimdiye kadar dokuz çeşit nota yazısı kullanılmıştır. Bunlardan en meşhuru yakın zaman öncesine kadar kullanılmakta olan “Hamparsum Notası” idi. Bugün kullanılan Batı notasındaki ses isimleri eski bir Latince ilâhînin mısralarındaki ilk hecelerden alınmıştır ki bu ilâhînin tam metni şudur:
UT queant laxis
REsonare fibris
Mİra gestorum
FAmuli tuorum
SOL ve polluti
LAbii reatum
Sancte I ohannes
Burada si notası yoktur. Bazı milletler DO sesi için hâlâ UT hecesini kullanırlar. Bu yedi sesli diziye sonradan ilave edilerek DO, RE, Mİ, FA, SOL, LA, Sİ sözcükleri musiki seslerini gösteren bir sistem halini almıştır. Bunlar özel bir işaretle “Porte” denilen beş paralel çizginin üzerine veya aralıklarına yazılır. Yazılmak istenilen sesler tizlik ve pestlik bakımından bu beş çizgi aralığının dışında ise ek çizgiler ilâve edilerek yazılır.
Türk musikisinde bu ses perdelerinin isimleri şunlardır:
Kaba Çargâh – Yegâh – Hüseynî Aşîran – Acem Aşîran – Rast – Dügâh – Bûselik – Çargâh. Bundan sonraki oktavda Neva – Hüseynî – Acem – Gerdaniye – Muhayyer… şeklinde devam eder.
Bizdeki makam isimlerini bu ses isimleri ile karıştırmamak lâzımdır. Makamlarımızın isim ve tariflerine dair bu köşede sunacağımız bilgiler arasında bu konu daha iyi anlaşılacaktır.
NOT: Okurlarımız Türk Musikîsi konusunda merak ettikleri ve öğrenmek istedikleri hususları Gazetemiz “Musiki Sahifesi”adresine gönderecekleri bir mektupla sorabilirler.
⸻
Nota nasıl icat edildi
Notaların kâğıt üzerine matbaa yolu ile ilk basılma tarihi, notaların icadı kadar eskidir. Notalar baskı usulü ile hazırlanmazdan evvel yalnız el ile yazılırdı. Bunları çoğaltmak istendiği vakit pek çok uğraşmak icabederdi. Bunu kolaylaştırmak için baskı usulü düşünüldü. Notaların baskı halinde ilk hazırlanışı 1477 yılındadır. Notalar evvelâ tahta kalıplar üzerine işlendi. Bu tahtalar üzerine konan kâğıtlara istendiği kadar geçirdi. Bu suretle el ile müzik parçalarını çoğaltmak mümkün oldu.
Bu usul kolaylık sağladığı gibi, düzene de soktu. Ayrıca okuyuculara rahatlık da sağladı. Şimdi notalar çok daha kolay bir şekilde (Fotokopi) denilen usûl ile hazırlanmakta ve basılmaktadır.
Avni, A. R. (1964, Şubat 13). Musiki / Bilgi Dağarcığı: Musiki Yazısı Nota, Nota Nasıl icad edildi. Yeni Asır, s. 4.
Gazete kupürlerine ulaşmamız konusunda desteklerini esirgemeyen Sevgili Âkif Genç‘e sonsuz teşekkürler…
hakancevher.com 